W VI tysiącleciu przed naszą erą z południa, z terenów naddunajskich przybyli na ziemie polskie pierwsi rolnicy i hodowcy.   Rozpoczęła się młodsza epoka kamienia, neolit. Ludność neolityczna zakładała długotrwałe osady, cmentarzyska, potrafiła wytwarzać i wypalać naczynia i figurki ceramiczne, wyspecjalizowane narzędzia kamienne, krzemienne, kościane i rogowe, ozdoby z muszli czy z bursztynu.

       Pierwsza społeczność rolnicza, która w całości wykształciła się na naszych ziemiach i zasiedliła obszar niemal całej
obecnej Polski, jest określana przez archeologów mianem kultury pucharów lejkowatych. Swoją nazwę zawdzięcza popularnej w tym czasie formie naczynia w kształcie puchara z szeroką, rozchyloną na zewnątrz szyją.

       Ludność kultury pucharów lejkowatych przez około pół tysiąclecia, w latach 3700-3200 przed naszą erą, zakładała zarówno duże osady wyżynne, zamieszkiwane przez wiele pokoleń, jak też mniejsze
osady i obozowiska z niewielkimi domami słupowymi na planie prostokąta lub trapezu, naziemnymi lub częściowo zagłębionymi w ziemię – półziemiankami.
Ściany konstruowano z plecionki, następnie uszczelniano je gliną, a dachy pokrywano trzciną. Do przechowywania zapasów służyły wykopane w ziemi, głębokie piwniczki. Na Wyżynie Sandomierskiej ślady osad z tego okresu są znane niemal z każdej miejscowości. Ludzi przyciągały tu przede wszystkim żyzne ziemie wykształcone na lessach oraz surowce naturalne, głównie krzemienie, których
kilka gatunków występuje w północno-wschodnim obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich.

 Społeczność kultury pucharów lejkowatych założyła m.in. słynne neolityczne kopalnie krzemienia pasiastego w Krzemionkach koło Ostrowca Świętokrzyskiego.

       Wokół osad znajdowały się poletka, na których uprawiano głównie pszenicę, jęczmień i proso. Chowano owce i kozy, a także bydło i świnie.

       Cmentarzyska kultury pucharów
lejkowatych z grobami o konstrukcji kamiennej, w których oprócz szkieletów znajduje się ozdoby i dary grobowe – naczynia, broń i narzędzia – a także znane z tego okresu
  grobowce megalityczne z
nasypami ziemnymi, zwane czasem „polskimi piramidami”, świadczą o wierze w życie pozagrobowe. Znajdowane w obrębie osad figurki ceramiczne, głównie zwierzęce, gliniane miniatury kamiennych toporów, flasze z kryzą, czyli niewielkie naczynia w kształcie odwróconej główki makówki, ucha naczyń formowane na kształt głowy barana czy półksiężyców – to elementy kultury materialnej, które wskazują na skomplikowany system wierzeń. Szczegóły  praktyk kultowych z tego okresu pozostaną dlanas na zawsze tajemnicą.